Historia që nuk mund të rishkruhet

E. Mertiri

Rishkrimi i historisë është bërë tashmë një temë që ka tërhequr një vëmendje të madhe në opinonin publik në Shqipëri. Kjo temë ka ngjallur shumë interes tek intelektualët shqiptarë, duke përfshirë një problematikë të gjerë e cila shtrihet në sferat më të ndjeshme të debatit publik. Ajo është e tillë pasi ka të bëjë me identitetet që fabrikohen prej grupeve të ndryshme sociale që gjallërojnë sot jetën kulturore, intelektuale dhe politike në Shqipëri. Një mori intelektualësh, thuajse nga të gjitha fushat e mendimit, kanë dhënë gjykime e opinione, në mënyrë të drejtpërdrejtë apo tërthorazi, lidhur me një proces të tillë, madje media të ndryshme vizive nuk kanë ngurruar ti bëjnë vend edhe gjykimit popullor me anë të intervistave në rrugë, aq sa shpesh të krijohet përshtypja se ky debat po kthehet në një çështje elektorale, ku populli bëhet sovran i shkencës, duke vendosur verdiktin e tij mbi tezat që shtron mendimi historik. Prononcimet për këtë debat kanë shkuar deri aty sa, për të janë shprehur edhe krerë të lartë të shtetit, duke nisur që nga Kryeministri dhe Presidenti i Republikës e me rradhë. Natyrisht, një mjedis i tillë duket i papërshtatshëm për të prodhuar vlera shkencore e intelektuale, pasi kemi të bëjmë me një dukuri negative ku kultura politizohet në funksion të interesave të ndryshme të grupeve shoqërore e politike. Megjithatë, ky është një debat të cilit nuk mund ti iket, për sa kohë që zhvillimet shoqërore, kërkojnë që intelekti tu përgjigjet me ide, mendësi dhe horizonte të reja. Kjo është një sfidë që mendimi i vërtetë intelektual, duhet ta përballojë megjithë pengesat që i dalin përpara. Megjithë ndotjen ideo-kulturore të mjedisit shoqëror shqiptar, ky debat mbetet i pashmangshëm, për sa kohë që realitetet e reja shoqërore kërkojnë doemos zgjidhje, duke të detyruar të përballesh me to. Përndryshe, e vërteta nuk do të gjejë vend në shoqërinë shqiptare dhe kushdo që do të dëshirojë të rrojë me të, do të duhet të bëhet i huaj në këtë vend.

Nevoja për të zëvendësuar dijen

Në njëfarë mënyre, e gjithë kjo zallamahi kulturore që gjallëron në Shqipëri është e kuptueshme. Bunkerizimi ideologjik i trashëguar prej së kaluarës është vështirë të shembet, për më tepër kur mungon vullneti dhe dijet e duhura për ta realizuar këtë. Rrjedhimisht, rishkrimi i historisë mbetet një proces i cili do të duhet të ecë paralelisht me çmontimin ideologjik të së shkuarës. Nuk mund të ketë rishkrim të historisë, pa u çveshur nga bota ideore prej së cilës rrjedh mendimin historik aktual. Pikërisht kjo shpjegon edhe arsyet se përse debate të tilla janë kaq të nxehta, kaq të ndjeshme dhe kaq të vështira për të vendosur gjuhën e duhur të komunikimit midis ideve që ndeshen. Kjo shpjegon edhe se përse historia shqiptare e ka të pamundur të rishkruhet në qetësi, në ftohtësinë dhe kthjelltësinë e natyrshme të punës akademike, në pavarësi nga zhurmat e politikës së ditës.
Duke dalë nga një sistem diktatorial, i cili veç të tjerash, ishte edhe një sistem i imponuar dijeje, shoqëria shqiptare vjen sot në një stad ku dijet e vjetra të trashëguara nuk funksionojnë më, ndaj dhe duhen ndërruar medoemos. Sidomos përsa u përket dijeve që lidhen me kulturën dhe shoqërinë, ka nevojë për një transformim rrënjësor. Është e natyrshme që nevoja për kësi transformimesh, të prodhojë realitete të tilla intelektuale të kaotizuara, duke bërë që zhvillimi i mendimit të hasë në gjithfarësoj pengesash nga më të ndryshmet. Duke qenë në një tranzicion të gjatë kulturor, shoqëror, politik etj., shoqëria shqiptare, veç të tjerash, nuk ka ditur të ndërtojë ende një hierarki vlerash drejt të cilave të orientohet për të konsoliduar strukturat e saj. Pikërisht kjo bën që edhe debate të tilla të karakterizohen nga masiviteti i pjesëmarrjes dhe jo nga selektiviteti i autoriteteve që ofrojnë tezat e tyre. Normalisht, realiteti kulturor në Shqipëri, duke mospasur ende një strukturë vlerore të standardizuar, nuk i ka krijuar ende autoritetet e veta, ndaj dhe nuk di ku të trokasë për të zgjidhur dilemat që u sjell procesi i kalimit nga një mënyrë e strukturimit shoqëror (karakteristike për regjimin diktatorial të kaluar) në një tjetër.
Por ajo që është e rëndësishme në këtë mes, është se kjo nevojë për ristrukturimin e dijeve sa vjen e rritet, në përpjestim të drejtë me nivelin në të cilin shoqëria ndryshon, në përpjestim të drejtë me nivelin e ndryshimit të mënyrave të organizimit të jetës, modeleve të strukturimit si dhe të raporteve shoqërore dhe kulturore. Në këto kushte, është normale që edhe mendimi historik të shkojë gjithnjë e më shumë drejt ristrukturimit të tij, për sa kohë që ndryshime të tilla shoqërore sjellin domosdoshmërisht, ndryshime të perceptimit shoqëror dhe intelektual, duke sjellë rrjedhimisht edhe këndvështrime të reja mbi të kaluarën e shoqërisë. Nga ana tjetër, nevoja për tu distancuar nga e shkuara e afërt diktatoriale, jo vetëm nga e shkuara si realitet historik shoqëror, por edhe nga e shkuara si sistem dijeje, përbën hapin e parë të domosdoshëm, nëse vërtetë do të duhet të krijohet një rrjedhë e natyrshme drejt zhvillimeve që kërkohen.
Përveç kësaj, historia mbetet sot një fushë e rëndësishme beteje për një një mori grupesh të ndryshme sociale, të shumuara së tepërmi në moçalin kulturor tranzitor postkomunist të shoqërisë shqiptare. Në një mjedis ku diversiteti i grupeve sociale rritet në përpjestim të drejtë me antagonizmin ndërmjet tyre, historia mbetet një armë që gjithkush synon ta përdorë për të triumfuar ndaj kundërshtarit. Rrjedhimisht historia bëhet jo rrallëherë subjekt përplasjesh të ashpra, duke u kthyer, nga një fushë e përfitimit intelektual, e cila na fal bujarisht përvojën e brezave paraardhës, në një terren të minuar, ku brezat e sotëm i ngrenë leqe intelektit, për ta përdorur në funksion të utopive, egocentrizmave apo interesave të vogla klanore e individuale. E gjithë kjo bën që historia shqiptare të bëhet shpesh burim keqkuptimesh apo përplasjesh të shumta, duke i ndihmuar një klime konfliktualiteti ndërmjet grupeve të ndryshme shoqërore dhe tezave përkatëse. Historia kthehet kështu në një lloj pushteti të cilin e ushtron ai që fiton autoritetin për ta treguar. Lufta për autoritetin e rrëfimit në të tilla raste përbën ekzaktësisht, luftë për pushtet.
Në këtë kuptim rishkrimi i historisë mbetet një angazhim i domosdoshëm për të bërë të mundur daljen nga boshllëku kulturor që karakterizon sot shoqërinë shqiptare. Për këtë, ajo duhet të shkëputet përfundimisht nga mendësitë e vjetra, të cilat e mbajnë mendimin të ndrydhur në pengjet e së shkuarës. Ndarja nga e kaluara ideologjike, nevoja për të ndërruar sistemin e dijeve, mbetet një sfidë e një rëndësie madhore për mendimin intelektual në Shqipëri, një sfidë po kaq e rëndësishme sa edhe ajo e rrëzimit të sistemit politik të 1990-n. Nuk mund të themi se e kemi rrëzuar diktaturën, për sa kohë nuk kemi rrëzuar sistemin e dijeve që e ndërtuan dhe mbajtën atë në ekzistencë. Nuk mund të themi se jetojmë në një botë, tashmë të lirë, kur vazhdojmë të mendojmë si në diktaturë, kur në themel të botkuptimeve tona vegjeton e njëjta mendësi, të njëjtat struktura të të menduarit. Ndryshimet shoqërore janë ngushtësisht të lidhura me mënyrën e të menduarit dhe me sistemin e dijeve.

Pengesat doktrinare

Nga sa shohim në debatin publik në Shqipëri, ky proces ka filluar, por ai në të shumtën e rasteve pengohet me forcë dhe në mjaft raste të tjera orientohet keq. Konkretisht, lidhur me temën që po zhvillojmë ndonëse nevoja për rishkrimin e historisë ka fituar tashmë konsensusin e pjesës më të madhe të aktorëve në debatin e sotëm publik, historia shqiptare ka mbetur po ajo, e kyçur në të njëjtat skema dhe pikëpamje, të kristalizuara përgjatë 50 vjetëve sundimi të hermetizmit doktrinar komunist. Ndonëse libra historie shkruhen çdo ditë, shumica dërrmuese e tyre nuk sjell ndonjë këndvështrim të ri, i cili të jetë produkt i një metodologjie shkencore të re, të ndryshme nga ajo që kemi trashëguar nga institucionet e vjetra të kontrollit dhe burgosjes së dijes.
Janë një sërë faktorësh që ndikojnë në frenimin e zhvillimit të reflektimit historik në Shqipëri, gjë që ka bërë që ashtu siç ndodh rëndom, edhe rishkrimi i historisë të shërbejë më tepër për ushqim të përditshëm mediatik pa dhënë asnjë efekt konkret. Faktorë të tillë mund ti ndajmë në dy kategori: në faktorë pengues që vijnë për shkak të mungesës së vullnetit politik, si dhe të tillë që vijnë për shkak të indoktrinimit intelektual të trashëguar nga e kaluara.
Përtej mungesës së vullnetit, ekzistojnë një sërë faktorësh me natyrë doktrinore të cilët frenojnë procesin e ridimensionimit të vlerave të shoqërisë shqiptare e për rrjedhojë, edhe procesin e rishkrimit të historinë. Arsye të tilla kanë të bëjnë me formimin ideologjik të pjesës më të madhe të klasës sunduese intelektuale, me mentalitetin e saj, si edhe me vullnetin e saj për t’u hapur ndaj prurjeve të reja të mendimit.
Konkretisht, elitat kulturore në Shqipëri janë po ato që dikur kanë fabrikuar dhe vënë në zbatim themelet shoqërore të regjimit. Por, ato nuk janë vetëm arkitektë të botës ideore të imponuar prej këtij regjimi. Ato janë po aq edhe produkt i këtij mjedisi doktrinar të ndërtuar nga vetë ata, i cili vazhdon edhe sot ti mbajë të mbërthyer pas strukturave logjike të vjetra. Studiuesit e psikologjisë sociale, mund ta shpjegojnë një dukuri të tillë me absorbimin që organizmi mendor i bën ideve të huaja, duke i njëtrajtësuar ato me veten për ti harmonizuar me tërësinë ekzistuese të ideve. Në këtë mënyrë, kur njeriu ndeshet përballë një bombardimi të fuqishëm propagandistik, ideologjik si ai i ushtruar gjatë diktaturës komuniste, i cili veç të tjerash, as nuk lejonte ekzistencën e asnjë alternative konkuruese, ai e ka të pamundur të ruajë pavarësinë e mendimit brenda vetvetes. Për pasojë mjedisi i ndotur ideologjikisht, arrin të deformojë organizmin ideor të njeriut, duke e bërë atë ti përgjigjet me përpikmëri formateve kushtëzuese të ideologjisë sunduese. Kjo bën që elitat e sotme në Shqipëri ta kenë shumë të vështirë çvishen nga indoktrinimi me të cilin janë familjarizuar për vite me rradhë. Për këtë arsye, ato vazhdojnë të shfaqin të njëjtat skema logjike të trashëguara nga e kaluara, të cilat pengojnë adaptimin me zhvillimet intelektuale të shoqërive moderne. Hapësira e tyre konceptuale është e dominuar nga struktura logjike që janë të mbyllura ndaj çdo ndërhyrjeje në skeletin e tyre dhe që sado të vishen me pikëpamje të reja të importuara nga bota moderne, në thelb ato funksionojnë në të njëjtën mënyrë, gjë që i bën të prodhojnë rrjedhimisht edhe të njëjtat realitete.
Kjo dukuri është mjaft e përhapur dhe ajo karakterizon në masë ligjërimin social, kulturor e politik në Shqipëri. Por ato shfaqen më dukshëm sa herë që debati publik prek tema të tilla të rëndësishme për zhvillimin e shoqërisë, në të cilat testohet edhe emancipimi i klasës intelektuale të kësaj shoqërie.
Botimi i fundit i monografisë së Skënderbeut, i autorit Oliver Schmitt, rivuri në pah, pikërisht nivelin e emancipimit të elitave shqiptare, si dhe nivelin e reflektimit prej tyre të indoktrinimit të trashëguar nga një e kaluar e barsur jo pak me ndrydhje të tilla doktrinore. Ashtu si edhe në tema të tjera të ndjeshme që lidhen me kulturën, e që kanë shkaktuar jo pak polemikë në opinionin publik, edhe ky debat u zhvillua me të njëjtin nivel, të njëjtën mendësi, agresivitet, mungesë objektiviteti etj. Ai përcolli të njëjtën kulturë përjashtimi dhe mospranimi të tjetrit, e cila prodhoi si gjithmonë të njëjtin zhargon akuzash, denoncimesh, fyerjesh, të cilat synojnë të asgjësojnë bartësin e çdo ideje të re që nuk i nënshtrohet verdiktit të ideologjisë sunduese. Dhe si për të mos mjaftuar kjo, një mori instrumentesh, si dhe një armatë njerëzish, si gjithmonë në të tilla raste, vihen menjëherë në lëvizje për të imponuar heshtje, duke u rrekur të “dezinfektojnë" opinionin publik me fletërrufetë përkatëse ndaj çdo “shfaqjeje të huaj” të evidentuar. Në këtë mënyrë vigjilenca kolektive aktivizohet menjëherë për të zbuluar dhe goditur grupin armiqësor të radhës, duke asgjësuar çdo embrion të mendimit të lirë të pagjymtuar nga morsat ideologjike të klasës intelektuale ekzistuese. Ajo shfrytëzon maxhorancën e saj për të prodhuar të gjithë zhurmën e nevojshme për të mbytur zërat e kundërshtarëve. Ky lloj autoritarizmi, nuk interesohet për zhvillimin e shoqërisë në vetevete, por si e si të vendosë dhe të ruajë diktatin e vet kulturor dhe ideologjik. Në këtë kuptim, debati kthehet në një demonstrim force duke degjeneruar në slogane që vetëm pompojnë ekzaltime turmash, të cilat mitingashët e kulturës së politizuar shqiptare, i shfrytëzojnë për të ruajtur elektoratin e tyre në fushën e mendimit.
Ashtu si gjithmonë në debate të tilla, nënvetëdija pushtetruajtëse e inteligjencës shqiptare e ndan hapësirën e polemikës në dy kampe: në atë armik dhe qendrestar. Kushdo që mbron vlerat e rendit ekzistues nga çdo alternativë e re bën pjesë tek qendrestarët, të cilën konsiderohen si mbrojtësit e vlerave të kombit nga çdo kërcënim i huaj, ndërsa kushdo që përpiqet të ofrojë ide të reja, të ndryshme nga ato që sundojnë sot opinionin publik, pavarësisht nëse këto ide vijnë si rezultat i teorive shkencore të mirënjohura, i përket armiqve të kombit, të cilët, me apo pa vetëdije, rrënojnë vlerat historike të tij, duke kërcënuar rrjedhimisht të ardhmen e tij.
Megjithatë, karakteristika më e qenësishme e debatit të fundit për Skënderbeun, ashtu si edhe në debate të mëparshme, ka qenë mungesa e vullnetit për të vërtetën, mungesa e vullnetit për të marrë në konsideratë çdo tezë të re, si dhe kujdesi për ti mbyllur rrugët tezave të tilla, për të penguar popullaritetin e tyre në opinionin publik. Shurdhëria që karakterizon në përgjithësi elitat ekzistuese në Shqipëri, bën që debate të tilla të shndërrohen në vitrina që vetëm ekspozojnë kokëfortësinë dhe hermetizmin intelektual, pa ofruar kurrfarë vlere në ndërtimin e një mjedisi të përshtatshëm për ta pjekur mendimin. Personazhet e përfshira në të kthehen kësisoj në gardianë të dijes, duke dërguar në dhomën e izolimit gjithçka që tejkalon kornizat ekzistuese. Për këtë dëshmon në masë pjesa më e madhe e hapësirës së komunikimit publik, e cila paraqet pareshtur monologët shterpë që shenjojnë territorin mediatik të monopolizuar prej tyre.
Në këtë linjë, hapësira e komunikimit duket e sunudar prej reagimsh që synojnë të mbyllin përfundimisht çdo polemikë, me një të rënë të lapsit. Diskutimet të ngjajnë me seanca parlamentare, të cilat më tepër se argumente apo analiza, paraqesin qëndrime. Parë nga një qasje stilistike, gjuha e debatit i ngjan më tepër asaj që përdoret rëndomë nëpër deklarata për shtyp, sesa një gjuhe që rreket të shtjellojë ide. Kjo bën që politizimi të sundojë mendimin, duke penguar reflektimin mbi tematikën që shtohet.
Në këtë mënyrë, rishkrimi i historisë mbetet peng i mentalitetit të trashëguar si dhe i mungesës së vullnetit për të ndryshuar. E gjithë kjo e bën të qartë arsyen përse shoqëria shqiptare është aktualisht e paaftë për të vënë në rrugë të drejtë një proces të tillë. Kjo shpjegon edhe arsyet se përse ajo nuk gjen dot asnjë mjet për t’iu përgjigjur problemeve të reja që ka sjellë moderniteti. Ajo vuan ende nën gërmadhat e botkuptimeve të vjetra, pa qenë e aftë për ti zëvendësuar ato.

Izolimi prej dijes

Nga e gjithë kjo, mund të themi pa e tepruar aspak se vizioni shoqëror i pjesës më të madhe të kësaj elite përbën një asfiksi ideo-kulturore. Edhe sikur të ekzistojë dëshira e mirë, historia nuk mund të rishkruhet nga të njëjtët njerëz që e keqshkruan atë përgjatë 50 viteve të diktaturës e në vazhdim, si dhe mbi të njëjtat themele ideore e botëkuptimore, të cilat vazhdojnë të gjymtojnë mendimin shqiptar, për të mos e lënë atë të shkojë drejt rrugëve të reja që i dalin përpara. Në fakt, historia nuk mund të rishkruhet nga subjekte që janë në vetvete më tepër një produkt i asaj vetë. Historia nuk mund të rishkruhet pa ndryshuar më parë dijen, pa ndryshuar metodën e qasjes, pa ndryshuar perceptimin e subjekteve njohës mbi botën, shoqërinë, zhvillimin, të ardhmen. Nuk mund të rishkruash diçka pa e riparë atë, dhe nuk mund ta rishohësh ndryshe pa ndryshuar këndvështrimet me të cilat i qasesh, pa ndryshuar dijen që ke për të gjitha këto. Në të kundërt, do të rishkruash të njëjtën gjë.
Ky proces nuk vjen mund të vijë nga ndonjë angazhim politik apo administrativ. Ai vjen në momentin kur dijet e reja na bëjnë të kuptojmë problemet e rendit ekzistues. Pikërisht këtu qëndron problemi kryesor, i cili ka të bëjë me vullnetin e inteligjencës. Elitat sunduese të mendimit nuk kanë as vullnetin e as kthjelltësinë e duhur për t’u hapur ndaj dijeve të reja, ndaj prurjeve të reja të mendimit, për të ridimensionuar vizionin e tyre ndaj shoqërisë. Në thelb, kjo mungesë vullneti vjen për shkak të nevojës për të ruajtur pushtetin. Dija është pushtet dhe çdo dije e re përbën kërcënim për rendin ekzistues. Rrjedhimisht elitat shqiptare interesohen të ruajnë status quo-në, ose ndyshe, të ruajnë rendin që e sundojnë. Për këtë arsye, ato janë domosdoshmërisht kundër çdo dekonstruksioni dhe çmitizimi, pasi kështu ato mund të mbrojnë dijen e tyre, pushtetin e tyre kulturor. Ideologjitë janë konstruksione që shërbejnë për ta sunduar mendimin, ndërsa racionaliteti na shërben për tu çliruar prej tyre. Mitet, tabutë, janë mjete të rëndësishme për të kontrolluar racionalitetin dhe për ti mbajtur njerëzit të lidhur me rendin ekzistues. Ndaj dhe inteligjenca neokomuniste shqiptare shantazhon me forcë bulëzat e një lloj pavarësie intelektuale që tenton lindë aty-këtu. Në kundërshtim me rolin shoqëror që kanë elitat, ajo nuk sillet si një avangardë, por si një klikë kultuore. Përkundazi, ajo bën ç’mos të ekzekutojë çdo embrion avangarde, që synon të formohet në mënyrë të natyrshme, si pasojë e hapjes së mendimit tek intelektualë të ndyshëm. Racionaliteti dhe liria e të menduait përbën gjithmonë kërcënim për çdo rend, të cilit i ka kaluar koha dhe mbahet me paterica, qoftë ky rend politik, ideologjik apo kultuor.
Gjithsesi, duhet kuptuar që koha punon në dëm të atyre që synojnë ta pengojnë hapjen e mendimit drejt zhvillimeve të reja. Duhet thënë që ky është një proces i pakthyeshëm, pasi shtrirja që ka marrë sot komunikimi, në një botë të ngushtuar skajshmërisht, ku burimet e informacionit janë më pranë se kurrë, nuk mëshiron asnjë skenar që synon izolimin. Vetë hapja e herëpashershme e këtyre debateve, të cilat kanë nisur me zëra të mekur, të shtuara më pas gjatë rrugës, dëshmon se përfshirja e shoqërisë shqiptare në nivelet e reja të debatit mbi fenomenet e reja, me të cilat ndeshet sot bota moderne, është e pakthyeshme. Në këtë mënyrë, iniciativa për të fshehur apo shpërfillur dijen, për të penguar çdo mundësi depërtimi të saj, për të izoluar shoqërinë prej ideve që ridimensionojnë botëkuptimet tona, kthehet në një utopi, e cila është e destinuar të dështojë. Ajo vetëm mund ta vonojë këtë proces, duke vonuar rrjedhimisht zhvillimin e shoqërisë, por kurrsesi nuk mund ta ndalë. Prania e informacionit, si dhe ndyshimet sociale me të cilat shoqëria shqiptare po përballet pashmangshmërisht, do të sjellin patjetër hapjen e mendimit drejt dijeve që i përgjigjen kërkesave të kohës, të cilat në mos do të dimë t’i integrojmë tashmë në sistemin tonë të të menduarit, do të na përplasin në të ardhmen në tabelën e turpit të vetë historisë.

[Shkrimi eshte botuar me pare ne revisten "Nje"]

Trusti i viktimizimit fetar

Bota intelektuale ne Shqiperi karakterizohet nga nje therrmim gjithnje e me i madh i grupeve shoqerore duke e komplikuar jashtëzakonisht skemen e ideve qe paraqiten ne opinionin publik. Rrjedhimisht kemi nje intensifikim po kaq te madh te interesave qe përfshihen ne debatin publik, gje qe e ben ate te paafte per te krijuar nje orientim te qarte per shoqerine. Paaftesia per te menaxhuar diversitetin, qe karakterizon ne pergjithesi pjesemarresit ne debatin publik ne Shqiperi, ka bere qe jeta intelektuale te ndikoje ndjeshem ne dobësimin e solidaritetit shoqeror. Nje faktor i rendesishem qe sa vjen dhe merr me teper peshe ne kete realitet eshte edhe feja. Ndryshe nga c’do te duhet te ishte, nje pjese e konsiderueshme brenda grupeve kryesore fetare, e shikon debatin publik, si nje ceshtje konkurrence dhe fare pak si nje detyrim per te kontribuar ne permiresimin e jetes shoqerore. Kjo ben qe veprimtaria e pjeses me te madhe te tyre te jete ne kundershtim me vete misionin e feve, duke i penguar ato nga realizimi i rolit qe ato kane ne shoqeri. Debati fetar ne Shqiperi, eshte bere ne nje mase te konsiderueshme, burim i nje polarizimi te panevojshem dhe te demshem i cili, jo vetem qe nuk i sherben solidaritetit shoqeror, por qe ne rradhe te pare demton vete komunitetet fetare. Shume prej aktoreve te jetes fetare ne Shqiperi, e shohin shoqerine me teper si nje truall pa zot ndaj te cilit ata rivalizojne per ta pushtuar sesa si nje terren ku ata jane te detyruar te sherbejne duke mbjelle vlerat shoqerore, kulturore e shpireterore qe mbart besimi i tyre.
Zerat me aktive ne kete fenomen jane ata qe ofrojne politizimin e fese, qofte ky ne rastet kur politika e perdor fene per interesat e saj, qofte edhe kur feja e perdor politiken ne funksion te interesave revanshiste e fundamentaliste. E keqja eshte se zera te tille esktremiste, ndonëse jane te margjinalizuar, arrijne te ndikojne ne grupet prane tyre, duke i tërhequr pjestaret e bashkësive te tyre drejt prirjeve konfliktuale. Konkretisht, vitet e fundit po shohim nje intensifikim te ndjeshem te prirjeve fundamentaliste ne komunitetin katolik, te cilet po përpiqen ta vecojne komunitetin e tyre mbi te tjeret. Pikepamjet e tyre i rezervojne katolicizmit nje vend te privilegjuar ne shoqeri, duke u mbeshtetur ne nje sere konstruktesh ideore, te tilla si, nevoja per integrim ne nje bashkesi kulturore katolike (sic presupozohet prej tyre se eshte Evropa), nevoja per rikthimin ne “fene e te pareve”, apo edhe nevoja per te zhdëmtuar nje komunitet, qe perceptohet si objektivi kryesor genocidal i diktatures komuniste. Ne fakt, ky eshte nje debat i gjere qe nuk mund ta trajtojme ketu, por po përpiqemi te prekim vetem nje aspekt te kësaj dukurie.
Gjithkush eshte dëshmitar i zhvillimit te nje ligjërimi me mjaft peshe ne opinionin publik, i cili synon ta paraqese komunitetin katolik si komunitetin me te persekutuar nga diktatura komuniste. Nje sere botimesh, analizash, opinionesh televizive, materilesh filmike, aktivitetesh perkujtimore, përpiqen te na ofrojne imazhe dhe informacione te cilat synojne ta vecojne kete komunitet nga te tjeret, duke na thene se lufta kunder fese u be ekskluzivisht per te goditur ate. Nuk kane munguar as zerat qe e shohin komunizmin si nje konspiracion te madh kunder kishes katolike, madje nje pjese e kësaj literature nuk ka ngurruar ta percaktojne persekutimin ndaj klerit katolik, jo si nje prej hapësirave te ushtrimit te veprimtarise kriminale te regjimit, por si ushtrimin e nje “gjenocidi” i orientuar ngushtësisht ndaj katolizmit.
Per te mos u mjaftuar me kaq, ne mjaft raste shkohet deri aty sa, synohet qe komunitete te tjera te tregohen me gisht si te rradhitura përkrah persekutoreve. Zerat me ekstreme ne kete rast, te cilet nuk jane aspak zera marxhinale, por i përkasin personazheve mjaft te njohur te jetes kulturore publike, jane përpjekur qe ne viktimizimin e popullit shqiptar, te shohin elemente te viktimizimit te nje feje prej nje tjetre. Kjo përpjekje tenton te dalloje përtej luftes se klasave, edhe nje nenshtrese (ne mos qofte qellimi final) te nje lufte nderfetare, duke viktimizuar njeren pale e duke inkriminuar tjetren. Ndaj pikëpamjeve te tilla qe rreken te rezervojne per vetveten kurorat e dafinave te rezistences, ndersa i adresojne tjetrit faturen e inkriminimit, nuk ka nevoje per koment. Ketu po ndalemi ne problemet morale qe batin teza te tilla, si dhe rrezikshmerine qe ato paraqesin ne lidhje me polarizimin e klimes fetare ne vend.

Te deshmosh te kaluaren, te deshmosh vuajtjet, tmerret e nje regjimi kriminal si ai qe kaluan shqiptaret, eshte nje pune e shkelqyer. Eshte nje detyre qe brezi i vuajtur duhet ta kryeje doemos per tu lene nje mesim te vyer atyre qe le pas. Ajo qe i mungon shoqerise shqiptare eshte pikerisht kujtesa historike, dhe ketu, ne myslimanet duhet te bejme shume, pasi duket se ne vuajme po aq nga kjo lloj skleroze kolektive, fatale per zhvillimin e nje shoqerie. Ne kete drejtim, katolikeve u duhet thene bravo u qofte, qe jane shume te kujdesshem dhe te zgjuar ne ate qe synojne te percojne tek brezat e tyre pasardhes, dhe mbi te gjitha ne shoqerine shqiptare. Por, ne planin moral, kjo deshmi e gjymtuar e vuajtjes se shqiptareve nen diktature le shume per te deshiruar. Te deshmosh vuajtjen kerkon mbi te gjitha nje nivel te larte moral. Njeriu mund te beje kompromise te shumta, po keshtu edhe grupet shoqerore, por nuk mund te beje kompromis mbi plaget e trupit dhe te shpirtit, mbi ndergjegjen morale te tij. Ne kete menyre, deshmia e vuajtjeve te perbashketa, e treguar per gjysem, perben nje lloj amoraliteti i cili e shkel mbi vete gjakun dhe vuajtjen e tyre. Ne fakt, duhet thene se gjithsesi kjo nuk i perket te gjithe katolikeve te angazhuar ne zbardhjen e se shkuares komuniste. Ka mjaft zera qe jane te hapur dhe e deshmojne te plote tablone e kësaj pjese te historise sone, duke permendur edhe krimet e komunizmit te bera ndaj muslimaneve. Ne kete menyre, duhet te dime te bejme dallim ndermjet zerave fundamentaliste e katolikocentrike, me ata katolike qe e respektojne te verteten dhe i përmbahen asaj me korrektese.
Ne historine e katolicizmit, verehet nje prirje e hershme e nje psikoze te vuajtjes, e deshmuar kjo ne nevojen per heronj, per martire, per sakrifica. Ky lloj dramaticiteti e ka shoqeruar perhere kaltolicizmin, duke konstruktuar tek ndjekesit e tij me te devotshem, njefare manie te te ndjerit te persekutuar, njefare ndergjegjeje qendrese qe trashegohet ne nje perballjeje pa fund me shtypjen. Jo me kot, ishin murgjit katolike, ata qe pergjate mesjetes shpiken nje zhaner te caktuar, origjinal deri ne ate kohe, te historiografise qe perbehet nga kronikat, te cilat fillimisht kishin ne qender te fokusit heroizmat e martireve shenjtore. Gjithashtu, pjesa me e madhe e trashegimise se hershme letrare katolike ne Shqiperi, eshte mbrujtur nga psikoza e rezistences ndaj "shtypjes osmane", dhe, ne njefare menyre, tulatjen e tyre te brendshme ia kane faturuar dhunes myslimane te ardhur prej perandorise. Nje gje e tille, duket se po ndodh sot edhe tek muslimanet. Paftesine tone per te qene atraktive dhe ndikues ne shoqeri, po ia mveshim ekspancionit katolik, perendimor apo islamofob, i cili sado qe ekziston dhe sjell efektet e veta, nuk eshte determinant ne gjendjen ku ndodhemi.
Keshtu, duket se katolicizmi kerkon kudo dhe kurdohere heronj, dhe kur nuk i ka (kur nuk ka shtypje ndaj tyre), ata do ti shpikin. Ligjerimi i disa fanatikeve te sotem qe protestojne ndaj asaj qe ata e quajne perjashtim te katolikeve nga qeverisja e sotme "muslimane" e Berishes, eshte nje dukuri qe rrjedh nga kjo mendesi.
Problemi moral ne zbardhjen e krimeve te komunizmit, ne rastin konkret eshte se katolicizmi, ose me mire katolikocentrizmi shqiptar, synon te paraqese nje realitet pergjysem ku viktimat kryesore te komunizmit jane kleriket katolike, ndersa ka zera qe rreken te na bindin qe diktatura komuniste kishte ne ndergjegjen e saj nje kostum islamik, te shfaqur jo vetm ne prejardhjen e diktatorit, por edhe ne flirtet e tij me vendet e botes se trete, ku perfshihen edhe disa prej vendeve problematike te botes arabe.
Te mohosh apo te heshtesh ndaj viktimizimit te bashkevuajtesit tend eshte jomorale. Ajo shkel mbi vete vuajtjen, gje qe te zbeh rrespektin per te. Kjo do te thote te mos kesh respekt per gjakun tend. Dhe akoma me keq, tendenca per ta veshur bashkevuajtesin me uniformen e xhelatit, perben nje krim moral, ne te njejtin nivel me ate te xhelateve te vertete.
Pa u marre me tezat ekstreme, ajo qe vlen te thuhet ketu eshte nevoja per te denconcuar nje tendence te tille, qe synon ti rezervoje dafinat e rezistences antikomuniste vetem per nje njesi te ngushte shoqerore, dhe kjo per arsye te vockela te nje rivaliteti fetar te stisur, krejt inferior ndaj vleres kolosale qe bart deshmia e perballjes dramatike fetare me komunizmin. Edhe tendenca per te sajuar terma te tille si "genocid ndaj klerit katolik" deshmon nje nevoje mjerane per te monopolizuar viktimizimin. Ngushtimi i rrezes se veprimit genocidal e ben regjimin te mos duket i tille duke ia zbutur kriminalitetin diktatures. Regjimi komunist ishte vertete genocidal. Por fokusi i tij nuk ishin fete ne menyre te drejtperdrejte. Fokusi i tij ishte shfarosja klasore. Me teper shfarosja e njeriut historik shqiptar, per llogari te krijimit te njeriut te ri. Shfarosja e nje menyre historike dhe tradicionale te te jetuarit, menduarit, sjellurit per te sjelle nje te re, ku natyrisht feja eshte e perjashtuar, si nje prej faktoreve kryesore qe garanton nje jete normale, te pangurtesuar neper kallepet ideologjike si ato te laboratoreve utopike qe perfaqesonte kjo marrezi. Per kete arsye, feja (cilado qofte ajo) luftohet si nje prej pengesave kryesore per te fabrikuar njeriun e ri, si dhe per te legjitimuar pushtetin e klases sunduese qe garanton mjedisin social ku vegjeton ky biçim njeriu. Kleriket jane masakruar dhe persekutuar per arsyen e thjeshte se ata u mesojne njerezve sesi te mbajne gjalle shpirtin, virusin me destruktiv te kesaj qenie njerezore robotike te prodhuar ne seri nga materializmi dialektik dhe historik. Kryqezata ateiste ndaj fese dhe tadites, nuk perben gje tjeter vetem se nje tendence per te nenshtruar natyren, duke krijuar keshtu kushtet laboratorike, mjedisin e pershtatshem per denatyrimin njerezor qe kerkon qenia e re.
Megjithate, ajo cka na vlen ne si muslimane nga ky debat, eshte nevoja per te plotesuar gjysmen tjeter, ate qe shume te tjere perpiqen ta lene ne harrese, apo perpiqen ta verbojne me britma emocionale akuzash bajate. Do te duhet patjeter qe muslimanet ti bejne te ditur njerezve mbi perpjekjet dhe sakrificat e bera nga paraardhesit tane qe nga Lidja e Prizrenit e deri me sot, ne menyre qe njerezit te qartesohen ne lidhje me vlerat tona, si dhe qe ne te mos shihemi si delja e zeze qe na ka shemtuar grigjen pergjate gjithe historise. Eshte e domosdoshme qe shoqeria muslimane te krijoje ndergjegjen e saj historike dhe te deshmoje te kaluaren e vet. Kjo eshte nje detyre fetare dhe shoqerore, te cilen ia kemi borxh jo vetem shoqerise shqiptare, por edhe femijeve tane, qe, dashte Zoti do te trashegojne fene tone ne kete shoqeri.

E. Mertiri

Mastera per Hoxhallaret dhe Modelet per Shoqerine

Nga Furkani

KMSH si model (institucionalisht)

Keto dite po lexoja se ekzekutivi shqiptar ka vendosur qe te gjithe nenpunesit e larte te administrates civile duhet te kene mastera te nivelit te dyte si kriter punesimi. Menjere mbase ne menyre krejt spontane me shkoi ne mendje situata ne administrimin e ceshtjeve te muslimaneve ne Shqiperi. Ketu kam parasysh mengaxhimin e institucioneve fetare duke filluar nga KMSH deri tek njesite lokale (myftinite) dhe me pas duke zbritur tek xhamite apo drejtuesit e tyre. Thelbi mbase i ketij shikimi krahasimor qendron ne faktin se sa e afte eshte kjo pjese e shoqerise shqiptare (muslimanet shqiptare) per te qene ne koherence me pjesen tjeter. Kjo duke pasur parasysh misionin mjaft te rendesishem qe mbart. Islami, sic dihet, eshte nje sistem jetese, filozofia dhe praktika e te cilit mbeshtetet ne besimin/njesimin e Zotit dhe ruajtjen e ekuilibrave (individuale, shoqerore, shpirterore, materiale) duke u mbeshtetur ne kritere morale, te drejta dhe reale.

Duke e pare shoqerine islame (xhematin) si nje nen-njesi te shoqerie shqiptare per t’u administruar, le te themi te pakten shpirterisht, nga institucionet fetare, me shqetesim mund te konstatohet se, ne menyre graduale, po krijohet nje handikap jo vetem social, por tashme dhe organizativ. Ne fakt ky mund te jete nje nder problemet me te hershme te muslimaneve, por e cilesoj tani pikerisht per faktin se gjerat duket se po ndryshojne. Nese deri dje muslimanet vuanin pak a shume te njejtat siptoma te keq-menazhimit, njesoj si shoqeria dhe shteti shqiptar ne pergjithesi, sot aparati shteteror po perpiqet te marrr masa per gjendjen e tij, ndersa nen-aparati yne administrativ duket te jete shume i akullt ndaj ndryshimeve cilesore.

Hapi qe admistrata shqiptare ndermerr ne pamje te pare duket pozitiv sepse teknikisht kerkon te permiresoje cilesine e prurjeve ne administrimin shteteror dhe te rrise cilesine e sherbimeve. Megjithese, ne dukje i sforcuar, ky hap tregon se klasa politike po kupton se rendesia e nje burokracie cilesore ne drejtimin e shtetit eshte thelbesore. Shtrirja e saj ne te gjithe nivelet dhe sidomos ne ate lokal eshte pa dyshim kriter i rendesishem per nje shtet modern. Sot megafonet politike trumpetojne qasjen ne nje sistem superior te drejtimit te shtetit dhe menaxhimit te tij, por kushti i nje shteti modern per kete, sipas formatit Weberian, konsiston ne ndertimin e nje burokracie funksionale te shtrire deri ne periferi. Dhe burokracia funksionale eshte ajo formale apo e struktuar ne baze te nje arsimi te specializuar dhe teknik. Nese arrihet kjo sipas Weberit e ardhmja do ti takonte pikerisht ketij lloj standarti te menaxhimit te shtetit dhe shoqerise. Tek muslimanet elementi qe perben shqetesim eshte se sa e pregatitur eshte struktura organizative e ketij grupi interesi ti pergjigjet sfidave te tregut te interesave ne shoqerine ku jeton.

Shteti modern sipas stilit perendimor ne pergjithesi mbeshtetet ne parimet e tregut te lire dhe konkurences, - kjo dhe ne ide, por dhe interesa. Per kete qellim une do desha ta shikoja kete levizje te shtetit shqiptar nga prizmi i nje grupi interesi. Ajo qe shoh me shqetesim eshte se nderkohe qe shoqeria jashte institucioneve fetare (jashte xhamive) po vendos kritere rigoroze ne lidhje me standartet e pranimit ne institucionet drejtuese, tek ne kjo nuk po ndodh. Te pakten kriteret per te qene nenpunes myftinie apo dhe drejtues xhamie sot, te vendosura nga KMSH, jane standarte dhe nuk kane nje percaktim sipas rendesise. Nuk ka strategji te studiuara dhe te mbeshtetura ne statistika apo te bazuara ne studime, ne lidhje me qytetet apo zonat me problematike te vendit. Politikat e punesimit zakonisht mbeshteten ne kritere jo objektive, por teresisht subjektive sipas burses dhe monedhes me te forte te grupit(menhexhit) kontrollues te KMSH ne treg. Nuk mund te mendohet ende per konkurime ne baze platformash qofte edhe ne nivel myftinie. Stimulimi financiar per ata hoxhallare (te konsideruar si nenpunes te KMSH) qe kerkojne te kryejne diploma komplementare ne lidhje me fushen e tyre mungojne teresisht.

Pra nese shteti shqiptar rrit kerkesat e punesimit per nenpunesit e tij, sepse nje organ drejtues duhet qe padyshim te kete standart me te lart se masa qe drejton, administrata islame eshte ne faza fare letante. Pra shoqeria ‘jashte xhamise’ (mbase eshte term jo shume adekuat pasi nuk duhet te kete nje ndarje te prere) po i vendos vetes kritere deri diku te forta per te qene funksionale dhe kjo se per kete ka nje etalon i cili eshte shteti modern i aplikuar kryesisht ne Europen qendrore. Pikerisht ketu eshte thelbi i dilemes qe kerkon te nxise ky shkrim. Sidoqofte duhet kuptuar qe ky eshte etaloni institucional dhe ne kete drejtim muslimanet shqiptare mbase deri diku kane arsye per t’u shpjeguar. KMSH shume mire mund te kishte krijuar nje model pozitiv nga ku shoqeria mund te merrte disa ane pozitive dhe t’ia referonte shtetit shqiptar ne lidhje me moralin, ndjeshmerine sociale, maturine, bujarine dhe pse jo dhe impaktin ne ato fusha ku makina shteterore ka kohe qe eshte dorezuar. Por te gjithe e dime se ky model ‘made in KMSH’, tashme ka kohe qe ka deshtuar.

Hoxhallaret si model (individualisht)

Nga ana tjeter nese modeli institucional ka deshtuar a kemi mundesi te krijojme modele personale dhe ketu kam parasysh hoxhallaret dhe intelektualin musliman. Po ndalem tek grupi i pare pasi mendoj se ndikimi i tyre eshte me i dukshem dhe me i prekshem ne shoqeri. Sa prej hoxhallareve tane te pakten ne qytetet kryesore sot po vazhdojne studimet pas universitare? Kam degjuar se ka nje interes ne rritje te tyre ne kete drejtim dhe uroj qe numri te jete i larte. Do ishte mire qe hoxhallaret ta kishin nje kerkese te tyre te brendeshme kete kriter. Sigurisht ky hap nuk duhet pare si nje diplomomani, efekt i cili rendomte ka shperthyer ne Shqiperi, por si nje hap i rendesishem per njohjen e kontekstit ku jetojme por dhe i te qenit ne kohe me ndryshimet kulturore. Nga ana tjeter lidershipi fetar nuk duhet te harroje qe eshte e domosdoshme te kete nje nivel arsimor te pakten me larte se mesatarja e popullsise.

Mendoj se nje model qe do studiuar dhe vleresuar nga hoxhallaret shqiptare eshte ai i Hoxhe Jakup Hasipit. Ky hoxhe i nderuar mbaroi studimet fetare ne nje nder universitetet me te mira te botes arabe (Al Ezher), jetoi dhe punoi si hoxhe ne nje vend perendimor si Gjermania per me shume se pese vjet dhe u kthye te punoje jo ne kryeqytetin e Maqedonise, por ne fshatin e tij. Paramendoni nivelin dhe eksperiencen e tij ne krahasim me masen (xhematin) qe ai punonte. Pra kishte kulturen fetare te nevojshme dhe te certifikuar nga nje institución me tradita ne studimet fetare, eksperiencen perendimore dhe nje njohje shume te mire te kontekstit ku do punonte. Dhe keto elemente teknike, duke mos perfshire ketu anen intelektuale apo aftesi te tjera personale qe e karakterizonin kete personalitet, bene qe ai t’u jepte mesim nga mimberi i nje fshati dhe hoxhallareve ne kolltuqet e xhamive te reja te qyteteve te medha Shqiptare, por mbase dhe me gjere.

Tek ne ne Shqiperi, per shkak te nje keq-menaxhimi, mungese vizioni, mos-planifikimi nga institucionet apo dhe vete individet, ka ndodhur krejt e kunderta. Ne kemi hoxhallare te arsimuar fetarisht, por qe jane te pa ndertuar ne kontekstin vendas (shkollat fillore, arsimi i mesem). Kjo edhe per shume arsye sociale dhe politike te tranzicionit politik, te cilat bene qe shkollimi ne Shqiperi te thermohej. Profili rajonal i hoxhes nuk perputhet pergjithesisht drejt me kontekstin ku pretendon te drejtoje. Shume hoxhallare nga provincat, per arsye edhe ekonomike, u zhvendosen ne qytetet kryesore, duke bere keshtu qe shume probleme te vijne dhe per keto arsye. Mos harrojme qe zhendosja e disa hoxhallerve cilesore nga periferia mund te shikohet si nje nder faktoret kryesore te problemeve sociale qe kane keto zona dhe ketu kam parasysh vrasjet ne familje te kryera sidomos per ceshtje nderi.

Dhe kur vijme tek diplomimi, ketu shohim qe, nese xhemati eshte i detyruar te ngrihet si pasoje e kerkesave qe vijne nga zhvillimet shoqerore ne vend, hoxha duket se mbetet nen standartin e asaj mase qe drejton. Kjo ben qe hutbet te kene problem ne terminologji, te jene me shume populiste sec duhet dhe te jene per shtresa nen mesatare ose jo ne perputhje me kontekstin te cilit i referohet. Pra nje pjese e mire e hutbeve te sotme, te mbajtura ne xhamite tona urbane, duken me te pershtatshme per nje xhami rurale.

Duke e shtrire kete pamje ne nje kontekst me te gjere them se pastaj problematika merr nuanca te tjera qe do duhen tratjuar ne shkrime shume me te gjate se sa ky. Me pak fjale a eshte arsimi i hoxhes shqiptar me i larte se mesatarja e popullsise shqiptare? Kur ne fakt duhet te jete me lart se mesatarja e elites shqiptare per te qene e denje per te krijuar modelet pozitive ku shoqeria te referohet. Per kete qellim megjithese jam kunder idese se edukimit fare formal apo diplomomanise, mendoj se lidershipi fetar, por dhe klasa e shkolluar ne gjirin e muslimaneve duhet ta kaperceje dhe kete hap. Nese administrimi apo formalizmi i tij ka deshtuar ne institucionet zyrtare (ketu kam parasysh KMSH-ne dhe myftinite) ai nuk duhet te humbase ne nivele personale te hoxhallareve. Mos harrojme se shume fakte historike tregojne se shqiptaret e braktisen ne mase fene e krishtere gjate mesjetes pikerisht dhe per shkaqe te tilla si roli mjaft i dobet i institucionit te kishes ne periferi por dhe nivel shume i ulet arsimor i prifterinjeve ne teresi.

Ligji kundër diskriminimit dhe synimet e axhendës gay

Fitim Zekthi


Një lobing i madh është duke u organizuar në vend për të miratuar një ligj të quajtur kundër diskriminimit, e që në thelb ka ngritjen e homoseksualitetit në një status të mbrojtur shoqëror. Ligji fsheh tinëzisht qëllimin, pasi kërkon që në mbrojtjen e homoseksualëve, të përfshijë edhe kategori të tjera si, diskriminimi racial, etnik apo edhe fetar. Çështja e të drejtave të homoseksualëve është një problem i njohur në botë dhe Shqipëria është ndër të fundit që po ndeshet me këtë problem, dhe kudo çështja përkrahet nga lobingje të rëndësishme që shpenzojnë shumë pará në këtë drejtim. Miratimi i ligjit të mosdiskriminimit të homoseksualëve është pjesë e asaj strategjie që njihet si “ndryshime të vogla hap pas hapi”. Ky ligj është hapi i parë. Në disa shtete të SHBA ligjvënësit, duke iu trembur përdorimit të një ligji të tillë në gjykata nga organizatat e homoseksualëve, janë
detyruar të shkruajnë në ligj se dispozitat e tij nuk mund të përdoren për ripërkufizuar martesën. Në të vërtetë, megjithëse në këto ligje është vendosur një nen i tillë, Gjykata e Lartë e Massachusetts e ripërkufizoi martesën bazuar në këtë ligj. Gjykata e Lartë tha se duke qenë se homoseksualiteti është çuar në një status të mbrojtur shoqëror, atëherë përkufizimi i martesës midis një burri dhe një gruaje është irracional dhe jo kushtetues. Gjykata e Connecticut- it vetëm pak kohë pas këtij vendimi e ripërkufizoi martesën duke u nisur nga ekzistenca e ligjit që mbronte homoseksualët nga diskriminimi. Profesori i ligjeve në universitetin Yale, William Eskridge, një nga mbrojtësit më të mëdhenj të çështjes gay, thotë se duhet të ndjekim pikërisht këtë taktikë, të miratojmë fillimisht ligje të tilla kundër diskriminimit dhe më pas të shkojmë në gjykatë dhe të fitojmë të drejtën e
martesës së njerëzve me seks të njëjtë. Këtë praktikë kanë ndjekur edhe New Jersey dhe Iowa. Pra, miratimi i një ligji të tillë ka këtë qëllim dhe kjo nuk ka asgjë për t’u fshehur.
Një prej zërave më të thekshëm në mbrojtje të çështjes gay është drejtoresha e qendrës për të drejtat e njeriut, Elsa Ballauri, e cila thotë se ne thjesht po kërkojmë një ligj kundër diskriminimit dhe jo të martesave. Ç’sjell martesa e gay-ve në shoqëri ose ç’ndodh, pasi një e tillë sanksionohet me ligj, siç edhe duket se është duke u shtruar rruga ne këtë vend? Në të gjitha tekstet e shkollave, por edhe në kopshte, fëmijët do të mësojnë se familja bëhet edhe mes një burri e një burri dhe fëmijëve të tyre apo mes një gruaje dhe një gruaje dhe fëmijëve. Do të ketë ilustrime me foto e pamje, do të ketë edhe tregime e vjersha. Kjo do jetë e detyruar. Më pas nuk do të ketë më nevojë për gjykatat që të njohin një divorc apo zgjidhin një martesë, do të hyhet në një epokë të liberalizimit të një licence të tillë bash si e patentave të makinës. Kjo nuk është një fantazi. Axhenda
gay e ka bërë këtë gjë në qytetin e vogël Folsom, pranë Sakramentos në Kaliforni. Folsom është tashmë bota e re që kërkon të ngrejë kjo axhendë. Të gjithë ata që besojë te martesa mes një burri dhe një gruaje duhet të jenë shumë të kërcënuar nga një ligj i tillë kundër diskriminimit, pasi ky ligj e ngre homoseksualitetin në një status të mbrojtur social. Edhe fëmijët e familjeve kundër martesave gay do të kenë tekste, ku të mësojnë se familja është edhe ajo e gay-ve.
Qeveria shqiptare duhet ta shohë si kërcënim këtë gjë dhe jo ta trajtojnë si një modernitet, për më tepër kur flasin për PD si një forcë e djathtë. Të jesh gay nuk përbën objekt për të qenë i mbrojtur me ligj. Me ligj mbrohen vetëm cilësi të pandryshueshme, si ngjyra e raca, etnia dhe besimi fetar. Nuk ka asnjë nevojë të thuhet se mbështetja e një ligji të tillë nga “përfaqësi” të ndryshme myslimanësh (sado të nisur me qëllim te mire, e sado teë verbuar nga keqkuptimi qofshin), është një akt i hatashëm turpi, i pa të dytë në asnjë vend në botë.
Besimi fetar mund te futet në një ligj për diskriminimin, sepse ai i ka sjellë botës paqe dhe qytetërim dhe është trashëguar prej mijëvjeçarësh dhe mbi te gjitha i përket sferave shpirtërore. Homoseksualiteti nuk është besim shpirtëror. Problemi me homoseksualitetin është se axhenda e tyre është materialiste dhe ata duan ta heqin bota familjen, në qendër të se cilës është fëmija. Në një botë konsumi, seksi shet shumë dhe familja e qëndrueshme përbën një kërcënim. Feja është edhe më shumë një kërcënim, për këtë biznes dhe prej ketej buron gjithçka në këtë debat.
Axhenda gay është përpjekur të fitojë pranim duke thënë se homoseksualiteti është i lindur dhe për këtë ka përdorur katedra gjenetike, por ka dështuar. Një nga gjenetistët më mëdhenj, Dr. Dean Hamer, aktivist gay, pas kërkimesh pa fund, tha se nuk mund të thuhet se ka një gjen gay. Psikiatri më influent sot në botë, Jeffrey Satinover, ka shkruar një libër “Homosexuality and the Politics of Truth”, ku e denoncon sajimin se kjo sëmundje është e lindur. Sipas tij, pranimi i sjelljes gay rritet nga 5% në 20%, kur përdoret sajesa orientim seksual. N.q.s miratohen ligje të tilla, edhe mundësia që kjo sjellje të bëhet më e përhapur rritet. Shoqata Amerikane e Sociologëve dhe e Psikiatërve ka ngritur alarmin për këtë gjë. Homoseksualët nuk ka pse t’i diskriminojë askush, por sjellja e tyre nuk duhet kurrsesi të ngrihet në një status të mbrojtur shoqëror me një ligj për diskriminimin. Ky është vetëm
hapi i pare. Më pas vjen martesa e pas saj kërkohet Folsom. Parlamenti shqiptar dhe qeveria nuk mund të mbrojë me ligj një sjellje seksuale të pashëndetshme.

A është perëndimi “El-Dorado” i shqiptarëve?*

Vajada Keçi Manjani


Perceptimi i kufinjve pas gati 50 vite mishërim të tyre në komunizëm mbetet të jetë shumë i gjallë tek ne shqiptarët. Perceptimi i popullit tonë si i mbyllur në kafaz imagjinar, përtej se cilit nuk mund të kalohet, vërehet të jetë i gjallë edhe sot e kësaj dite. Prej kohësh populli ynë ka ëndërruar perëndimin sikur të ishte “El Dorado”, prej të cilit na ndajnë veç disa kufij. Të tillë, shume syresh kanë lënë jetën në përpjekje për ta kaluar atë. “El Dorado” në imagjinarin kolektiv paraqitet si i mbushur me flori. I tillë gjendet në ndërtesa, në rrugë në rrobet e njerëzve, në vetë njerëzit dhe perceptimet e tyre. Vetë perëndimi e ka paraqitur veten si të tillë. Si vendi i demokracisë, i vlerave politike dhe ekonomike të pa kontestueshme, si vend ku ëndrrat për liri dhe prosperitet nuk çfarë të bëhen veç se realitet. Mitizimi i “El Dorados” së perëndimit tashmë ka përfshirë çdo qelizë të shoqërisë sonë.
Vështirë të kuptohet nga një perëndimor qasja e shqiptarëve ndaj perëndimit. Natyrisht, që shumica prej nesh, duke mos dalë ndonjëherë jashtë shtetit për të perceptuar dallimin real midis asaj që mediat shfaqin nëpër ekrane dhe asaj që në realitet jetohet nëpër ato shoqëri, marrin përsipër për të qënë çkado lloj reference që iu ofrohet. Thonë se të nëjtët individë, të cilët punuan për propagandën komuniste, janë ata të cilët punojnë sot për formimin e opinionit të shqiptarëve në demokraci. A është e vërtetë që shumica e vlerave të cilat opinion-bëresit thonë se ne kemi si popull, egzistojnë akoma edhe nën peshën e ngarendjes kolektive drejt perëndimit?
Ne jemi shembulli më i mirë i ndërrimit drastik të vlerave. Për disa do të perceptohej si herezi të pohosh se ishim pikërisht ne ata që përqafuam menjëherë mbas vitit 1945 në mënyrë drastike vlerat e komunizmit, të cilat i duartrokitëm me zellin më të madh, tek sa na shfarosnin me pompozitet traditat dhe kulturën. Ishim pikërisht ne që lamë adhurimin e Zotit për të përqafuar adhurimin e partisë-shtet me “profetë” që iknin e vinin në arenën e politikës së kohës. Ishim ne që, në fillim të viteve 1990, sa hap e mbyll sytë, hodhëm mbrapa krahëve, sikur të mos kishin ndodhur kurrë, vuajtjet e komunizmit. Mbase ky është një nga tiparet më të mëdha të popullit tonë: “Të harrosh shpejt”.
Ashtu si çdo i ri, dhe unë kam qënë e indoktrinuar me mitin e “El dorados” perëndimore. Kanalet televizive të Mediasetit dhe Rai-t italian ishin ata ndiqeshin plot etje në mjedisin ku jam rritur. Adoleshecën e kam kaluar duke ndjekur modelet e paraqitur prej tyre, dhe duke i adaptuar brenda vetes ato modele. Sot e kuptoj se ato kanë qenë thjesht iluzione. Produkt i makinacioneve të marketingut televiziv.
Ende më kujtohet paniku që përjetova ditët para të nisjes sime për studime në Itali. Perceptoja se edukimi im, i cili për arsyje fetare vinte në plan të parë integritetin moral dhe edukatën familjare, binte ndesh me shoqerinë në të cilën do të kaloja aq shumë vite studimi. Parashikoja një luftë të madhe të brëndshme për t’i rrezistuar modeleve dhe stereotipeve të rinisë së “hapur”, e cila me siguri do të binte ndesh me normat morale dhe edukatën fetare aq të shtrenjtë për mua. Parashikimet e mia katastrofale mbetën veç një kujtim kurioz sot mbas gati pese vitesh nga përjetimi i tyre. Nuk e mohoj se elementët që formuan këtë lloj paniku tek unë, - siç e zbulova më vonë, - kishin qënë të pa baza në realitet. Mjafton një analizë e vogël dhe një vështrim i shkurtër ne realitetin shqiptar, për të kuptuar se miti i perëndimit që gjallëron brenda nesh nuk përputhet me realitetin e vertetë të këtyre vendeve. Po a na bën mirë përqafimi pa kriter i gjithçkaje që serviret nëpër mediat tona si projektim i së ardhmes që po brendësojmë në vetvete?
Nga çdo vlerë që na paraqitet si e tillë nga përëndimi, që efektivisht nuk e njohim aq thellë sa për ti bërë një filtrim të mirëfilltë atyre që mund ti quajmë si vlera prej tij. Kam frikë, se populli jonë me qasjen e pa kontrolluar dhe të pa filtruar ndaj gjithçkaje që vjen tek ne me markën “nga jashtë shtetit” te meret apriori dhe pa e venë në diskutim aspak. Të gjëndur në një tranzicion të cilit nuk po ja shohim fundin, nuk kemi arritur të bëjmë ende dallimin midis vlerave të cilat dëshirojmë t’i ruajmë në vetvete dhe atyre që dëshirojmë të përthithim nga perëndimi.
Pamja e qartë dhe e ftohtë e një realiteti plot iluzione që udhëheq sidomos rininë shqiptare është alarmante. Modelet që na ofrohen artrtificialisht nga jashte apo nga mediat ndiqen verbërisht. Problemi qëndron në faktin se këto modele, nuk janë të pranuara as në vëndet që i kanë prodhuar dhe ideuar më parë. Edhe pse publikut i shiten per realitet, këto modele nuk janë gjë tjetër vetëm se formatues të një mjedisi, i cili vlen vetëm si objekt debatesh dhe reagimesh nga inteligjenca e këtyre vendeve në lidhje me problemet morale që ato shkaktojne ne shoqëri. Të paktën në shoqërinë italiane për shëmbull, këto dukuri janë dalluar nga masa e gjerë e popullsisë, si elementë që nuk përfaqësojnë jetën reale, madje as realitetin e rinisë së këtyre vendeve.
Atëherë si është e mundur që programet televizive të krijuar enkas shpesh herë për të gjeneruar skandal dhe për pasojë shikueshmëri të lartë, tek ne nuk perceptohen si të tilla, por si modele që duhen ndjekur për të arritur standartet e modernitetit Evropian?
Përthithja e antivlerave në këtë mish-mash perceptimesh të realitetit është një rrezik i cili duhet të pranohet si pjesë e kushteve për t’u “modernizuar”. Në këtë mënyrë edhe gjykimi mbi vlerat që ne pretendojmë të marim mbetet relativ. Ndonse në shumicën e shoqërive perëndimore që ne përpiqemi ti imitojmë verbërisht është arritur perceptimi se shthurja morale, mashtrimi e kriminaliteti nuk janë pjesë e lavdërueshme e shoqërive të tyre, ne i marrim ato si pjese të modernizimit, brenda në koston e biletës për në “El-Doradon” e propaganduar.
Për këtë arsye na duhet të kemi kurajon për të thënë “jo”! Jo, nuk e dua imoralitetin, jo nuk e dua shthurjen, jo nuk e dua zvetënimin e familjes. Vlerat asnjëherë nuk vjetërsohën, asnjëherë nuk dalin jashtë mode. Individualisht, duhet të kemi kurajon të ndërtojmë kohën tonë, fatin tonë me një qëndrueshmëri prej heronjsh. Koha e sotme, e cila zhvesh njeriun nga frerët e nefsit (uni-t) të tij, bëhet armike e përpjekjeve për rikthimin nën drejtimin dhe kahje të qëndrueshme.

* Shkrimi është botuar më parë në “Revista Familja”. Ai vjen këtu i ndryshuar dhe përshtatur për formatin e kësaj faqeje.

Mirela Bogdani dhe Forumi Musliman: Vazhdon Dialogu i Shurdhët.

Besnik Sinani

Në ditët që pasuan intervistën e Mirela Bogdanit në emsisionin Déjà vu, ku e vënë përballë një fotografie grashë muslimane gjatë një faljeje, znj. Bogdani bëri komente që u konsideruan si ofenduese prej shumë muslimanësh, në faqe e lista interneti u shfaqën debate të ashpra mes znj. Bogdani dhe disa muslimanëve. Forumi Musliman i Shqipërisë iu drejtua me një letër ankese dhe Partisë Konservatore të ëells –it ku znj. Bogdani aderon për të cilën ajo ishte zgjedhur dhe si kandidate e kësaj partie për zgjedhjet e ardhshme. Këto ditë, pas një përgjigjeje nga Partia Konservatore e Wells –it ku thuhet znj. Bogdani suspendohet nga lista e kandidatëve të Paritsë, ky debat midis disa muslimanëve dhe znj. Bogdani u bë i njohur në shtyp për publikun.

Në ankesën e tyre ndaj znj. Bogdanit, Forumi Musliman Shqiptar e ka akuzuar atë për islamofobi – i njësuar në disa dokumenta te Kombeve të Bashkuara me racizmin dhe forma të tjera të urrejtjes ndaj tjetrit - ndërsa M. Bogdani akuzoi Forumin Musliman për ekstremizëm fetar – identifikuar sot globalisht si një nga plagët më shqetësuese në shumë shoqëri. Ajo akuzoi, gjithashtu, Olsi Jazexhiun si instiguesin kryesor prapa Forumit dhe si ekstremist fetar.

Në gjithë këto shkëmbime me terma të rënduar, nuk u shfaq asnjë përpjekje për të patur një dialog të mirëfilltë mbi termat, idetë, dhe qëndrimet që shqetësojnë të dyja palët dhe më gjerë. Së pari, znj. Bogdani shpreh mendimin e vet duke etiketuar gratë muslimane si “të privuara” por habitet pse muslimanët protestojnë ndaj një emërtimi të tillë. E kam vështirë të kuptoj se sipas cilës llogjikë protesta ndaj një etiketimi ofendues konsiderohet ekstremizëm. Si u duhet të reagojnë palëve që ndihen të ofenduar ndaj etiketimeve ofenduese? Së dyti, Forumi Musliman nuk kufizohet me ankesën ndaj etikemiteve të tilla, por vazhdon të fusë në thesin e akuzës për islamofobi komentet e Bogdanit mbi integrimin e muslimanëve dhe të Turqisë në Evropë. Ka një dallim të qartë, më duket mua, midis komentesh ofenduese islamofobe dhe mendimeve të dikujt rreth integrimit të Turqisë në BE. është gati e panevojshme këtu të vë në dukje se nuk bie dakort me idetë e Bogdanit rreth integrimit, sic kam bërë këtë të qartë më parë. Gjithsesi më duket se nuk mund të vendoset aq kollaj lidhja mes islamofobisë dhe kundërshtisë ndaj integrimit të Turqisë apo emigrantëve në Evropë.

Inflacioni i termave dhe shpërdorimi i tyre sjell detyrimisht zhvleftësimin e këtyre termave dhe ideve e shqetësimeve që kërkojnë të tejcojnë. Për këtë arsye është për të ardhur keq që asnjëra palë nuk u angazhua me shqetësimet e palës tjetër, nuk tentoi as të shpjegojë shqetësimet e veta. Cfarë kemi parë gjer më tani dhe ka gjasa të vazhdojë dhe në ditët që do vinë, do jetë ping – pongu i termave të rënduar që nuk do bëjnë asgjë për të kontribuar seriozisht një dialogu për ekstremizmin, integrimin, islamofobinë dhe format e protestës në një shoqëri të lirë.

Hija antishqiptare te regjistrimi i popullsisë

Nga Fitim Zekthi


Hija ka qenë gjithnjë një metaforë e fuqisë, jo vetëm për studiuesit e pikturës. Prej vitesh në Shqipëri si hije është endur një kërkesë për një regjistrim të popullsisë, ku të tregohej etnia dhe besimi fetar. Shumëkush i ka dhënë karar duke e quajtur këtë një kërkesë dashakeqe që nxitet nga mendje ende të turbulluara kohësh të shkuara.

Tashmë regjistrimi i popullsisë mbi bazë besimi dhe etnie është drejt jetësimit dhe nuk bëhet më fjalë për një kërkesë hije. Arsyetimi zyrtar, i cili është zgjatim i arsyetimit nga vjen kërkesa, është se me këtë gjë Shqipëria plotëson një standard të Bashkimit Evropian. Regjistrimi i popullsisë me bazë besimi dhe etnie është pa dyshim një akt i lig dhe që kërkon të nxisë në këtë vend debate, fyerje dhe të stisë një identitet të ri.

Kërkesa është bërë, kahmot, nga përfaqësuesit politikë të minoritetit grek në Shqipëri. Në Evropë sot nuk ka asnjë vend që të ketë bërë një regjistrim të popullsisë mbi bazë besimi dhe etnie, pavarësisht se shumë kanë të dhëna për diversitetin e popullsive të tyre. Regjistrimi i pakicave fetare apo etnike dhe racore teorikisht ka kuptim për një qeveri kur diskriminimi ndaj tyre është shumë i madh dhe mundësia e tyre për të shkuar në shkollë është shumë e vogël, kur ata nuk merren në punë, kur ata kanë trajtim mjekësor të keq, kur gjykata dhe policia sillet me ta si me qytetarë të dorës së dytë, krahasuar me grupet e tjera të shoqërisë.

Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë një vend që e ka aplikuar këtë gjë, duke regjistruar popullsinë në bazë racore dhe qeveria ka hartuar programe të posaçme për të integruar qytetarët e saj me ngjyrë. Ata janë pranuar në shkolla pa plotësuar kriteret që janë kërkuar për të bardhët, janë mbrojtur me programe të kujdesit shëndetësor më shumë se të bardhët dhe madje presidenti Obama tha se ai do të emërojë gjyqtarë në Gjykatën Supreme që vijnë nga minoritetet me ngjyrë apo hispanike.

Megjithatë kritikat kanë qenë shumë të mëdha mbi mosfunksionim e kësaj sjelljeje, saqë shumë shtete e kanë braktisur tashmë aksionin afirmativ, siç quhet. SHBA ka vuajtur nga kjo gjë, sepse deri në vitet ‘70-të të zgjedhshëm ishin vetëm të bardhët dhe shumë emigrantë, por edhe vendas deklaronin se ishin të bardhë. Deri në vitin 1960 qytetarët me ngjyrë nuk kishin as të drejtë të votonin. Sot në SHBA kjo gjë është në të perënduar. Një sherif në deltën e Mississipit, i përfshirë në regjistrimin e popullsisë, thotë në një intervistë për “Los Angeles Times” se meksikanët po bëhen shumë të bardhë, ndërsa libanezët, megjithëse ishin të bardhë, ishin shumë të zinj dhe kinezët më të bardhë sesa amerikanët. Këtë ai e thoshte nisur nga integrimi i tyre në shoqërinë amerikane.

Sot në Shqipëri asnjë qytetar i minoritetit grek nuk trajtohet më keq sesa ata shqiptarë në spitale, as në zyrat e punës. Mundësinë për të shkuar në shkollë nuk e ka më të vogël sesa një shqiptar. Në gjykata apo polici nuk është dëgjuar kurrë ndonjë rast që një qytetar i minoritetit grek të jetë trajtuar më keq sesa një qytetar shqiptar.

Regjistrim të popullsisë mbi bazë minoritetesh ka pasur në Afrikën e Jugut, në regjimin e Aparteidit, dhe kjo e ligjëruar nga akti i regjistrimit të vitit 1954, ku duhej deklaruar ngjyra. Ajo kohë atje ka kaluar dhe as që bëhet fjalë për regjistrim të popullsisë duke deklaruar ngjyrën.

Për etninë dhe për fenë nuk ka asnjë vend në Evropë që të ketë kryer regjistrim të popullsisë. Të dhënat që ka qeveria britanike për shembull janë ato që ajo merr nga zyra e punës, e taksave, e kujdesit shëndetësor dhe e policisë. Këto zyra nuk kanë regjistrim të popullsisë mbi bazë besimi dhe etnie, por kanë të dhëna për shkak të punës së tyre të përditshme dhe i raportojnë këto të dhëna te Zyra Kombëtare e Statistikave. Edhe vendet e tjera kanë të dhëna mbi etninë dhe besimin, por regjistrim shtetëror askush nuk bën. Dhjetëra organizata, institute private bëjnë anketime dhe nxjerrin të dhëna. Në SHBA për shembull të dhënat më të referueshme janë ato të Pew Forum On Family & Religion. Instituti Pew Research është një makineri e madhe private sondazhesh dhe studimesh atje, dhe bën gjithfarë vëzhgimesh.

Verën e kaluar në Francë, i vetmi vend në botë deri më tani, presidenti Sarkozy emëroi një qytetar me origjinë algjeriane, Yazid Sabeg, që të drejtojë një agjenci për të regjistruar popullsinë në bazë etnie dhe feje. Franca është vendi me numrin më të madh të myslimanëve në Evropë. Të rinjtë emigrantë në Francë janë dy herë më shumë në numër të papunë sesa ata francezë. Varfëria në familjet e tyre është e thekshme krahasuar me ato franceze. Mundësitë e tyre për të shkuar në shkollë janë pakrahasimisht larg me ato të francezëve. Shumë prej tyre vdesin, edhe pa u kontrolluar fare te mjeku. Presidenti Sarkozy tha se duhet të marrë fund kjo gjendje, emigrantët duhet të integrohen, por fillimisht na duhen të dhëna. Kjo qe arsyeja pse ai emëroi një biznesmen me origjinë algjeriane në krye të kësaj pune. Kritikat megjithatë nuk munguan dhe qenë therëse. Dhjetëra shoqata për të drejtat e njeriut thanë se kjo bëhet që pas evidentimit ata të zbohen nga Franca ose të kenë mundësi më të vogla për të fituar një punë apo shkollë. Presidenti këmbënguli se donte të kundërtën. Kompanitë më të mëdha në Francë u mblodhën nën drejtimin e Yazid Sabeg, drejtorit të projektit të regjistrimit mbi bazë besimi dhe etnie, dhe nënshkruan një marrëveshje ku zotohen të promovojnë integrimin e minoriteteve në kompanitë e tyre. Dhe kjo po funksionon sipas të dhënave të Ministrisë franceze të Ekonomisë. Megjithatë regjistrimi i popullsisë mbi bazë feje dhe etnie ngeci. Këshilli Kushtetues në Francë e quajti thyerje të së drejtës klasifikimin e qytetarëve sipas origjinës dhe besimit. Këshilli Kushtetues është për Francën Gjykata Kushtetuese dhe është autoriteti më i lartë kushtetues. Presidenti Sarkozy, për të qetësuar kritikat, ngriti një komision special për ta parë nëse mund të gjendet mundësi ligjore që të bëhet ky regjistrim i popullsisë dhe për të vlerësuar diversitetin në të. Komisioni tha se mund të përdoren statistika për të vlerësuar diskriminim, por ai rrëzoi mundësinë e aksionit afirmativ dhe për pasojë edhe regjistrimin me bazë etnie dhe besimi.

Shqipëria kësisoj është i vetmi vend në Evropë që ndërmerr në mënyrë të verbër një nismë për regjistrimin e popullsisë në bazë besimi dhe etnie. Në esetë e librarisë së Kongresit Amerikan (S. S. Nicholas of Louisville, Kli-NTUCKT. Entered, according to Act of Congress, in the year 1863) për pushtetin e shumicës, thuhet se ajo nuk asnjë të drejtë natyrale për pushtet arbitrar, ajo ka pushtet si mjeku mbi pacientin, për të shëruar, jo për të vrarë. Në Shqipëri regjistrimi i popullsisë me bazë besimi dhe etnie nuk shëron. Regjistrimi i popullsisë kësisoj është thjesht uzurpim i një pushteti që nuk i takon qeverisë në këtë rast.

Shqipëria është një vend laik dhe qeveria nuk ka asnjë arsye të dijë se çfarë besimi kanë qytetarët e saj. Demokracia iu ofron besimtarëve një marrëveshje: të pranojnë si çmim për ekzistencën e shoqërisë civile faktin që ata nuk duhet kurrë të imponojnë bindjet e tyre dhe shteti nuk mund të përdorë fuqinë e tij për të cenuar një besim. Në anën tjetër, qytetarët janë të lirë të ushtrojnë besimin e tyre siç ata e ndjejnë dhe janë të lirë të debatojnë me të tjetër në atë që quhet treg idesh. Deklarimi i besimit pas një kërkese të qeverisë e cenon laicizmin, por në kushtet e Shqipërisë, kur 500 mijë njerëz punojnë në Greqi, cenon edhe lirinë e tyre për të shprehur besimin.

Regjistrimi i popullsisë mbi bazë besimi dhe etnie me anë të një programi shtetëror është edhe thyerje e parimeve themelore të shtetit. Gjyqtari i Gjykatës Supreme në SHBA, Holmes, ish-hero lufte, në vitin 1906 thoshte se taksat janë çmimi që ne paguajmë për të jetuar në një shoqëri civile. Në rastin tonë taksat po përdoren për ta dëmtuar shoqërinë civile. Profesoresha e ligjeve në universitetin e Dayton-it, Vernellia Randall, e cila është ndër zërat më influentë për të drejtat e minoriteteve, thotë se kemi të bëjmë me minoritet në rastin kur anëtarët e një grupi shoqëror kanë në mënyrë të dukshme më pak kontroll mbi jetët e tyre sesa grupe të tjera dominante të shoqërisë. Rasti i qytetarëve grekë në Shqipëri nuk është ky, e as rasti i besimtarëve ortodoksë, katolikë apo bektashinj e myslimanë. Në anën tjetër, profesoresha Randall thotë se nuk ka kufij matematikë për të evidentuar një grup në minoritet dhe ajo merr shembull qytetarët me ngjyrë që shkojnë në shtete të caktuara edhe në 50% apo edhe më shumë. Kësisoj arsyet vulgare të kinse standardeve të BE për pakicat janë të paqena, pasi më parë është i paqenë diskriminimi.

Po të ishte për arsye integrimi, mund të regjistroheshin qytetarët me ngjyrë në Shqipëri, që jetojnë në mizerje dhe realisht janë të diskriminuar. Hija është vërtet simbol i fuqisë dhe në këtë rast me regjistrimin me bazë feje dhe etnie, ajo po bën një prej dëmeve më të mëdha që mund t’i bëhen këtij vendi.